واژن   ( vagina )

   ساختمانی عضلانی و استوانه ای شکل است و که از رحم تا بخش خارجی اندام تناسلی ادامه دارد . مایع منی مرد(semen)  به واژن  ریخته

 می شود ( در فرآیند نزدیکی ،عملی  که انزال نام دارد) . کار اصلی  واژن ، نزدیکی است . در اطراف واژن موهای پوبیس از واژن در برابر عفونت

 حمایت می کنند . این مو ها خود از نشانه های بلوغ ( puberty )هستند . رگ های خونی واژن در بارداری برجسته شده و به رنگ ارغوانی

 (بنفش) در می آید  و در هنگام زایمان درست مانند آکاردئونی که بازو کشیده می شود، فضایی بیشتر را برای خروج نوزاد فراهم می آورد . در

 دوران بارداری ترشحات واژن زیاد  و متراکم شده به رنگ سفید با ماهیتی اسیدی در می آید . این ترشحات ناشی از فعالیت باکتری های

 دیواره واژن و تولید اسید لاکتیک است . 

  آناتومی :  یک مجرای عضلانی - غشایی است که از سرویکس تا ولو امتداد دارد . واژن در قسمت قدامی ( پیشین خود ، ارتباطی نزدیک با مثانه

 و پیشابراه (اورترا) دارد. دیاره خلفی (پشتی) آن در 1/3 ( یک سوم ) بالایی با کلدوساک و در 1/3 میانی با آمپول رکتوم و در 1/3 پایینی با جسم

 پرینه در ارتباط است . انتها ی بالایی سقف واژن به فورنیکس های پیشین ، پشتی و کناری تقسیم می گردد که گودی در فورنیکس پشتی به

مراتب بیشتراست. معاینه و بررسی اندام های داخلی لگن از طریق دیواره های نازک فورنیکس ها امکان پذیر است.

  معمولا طول دیواره های پیشین و خلفی واژن به ترتیب  6 - 8  سانتی متر و  7 -10 سانتی متر است. چندین رگ خونی به واژن خون رسانی

 دارند. 1/3 بالایی از شاخه های سرویکو واژینال شریان رحمی و 1/3 میانی از شریان مثانه ای پایینی ونیز 1/3 پایینی واژن از شریان رکتال میانی

 و پودندال داخلی خون می گیرد. شریان واژینال ممکن است مستقیما از شریان ایلیاک داخلی منشعب شود . شبکه وریدی ( خون سیاهرگی )

 در مجاورت شریان ها ( خون سرخرگی ) بوده به سیاهرگ ایلیاک داخلی تخلیه می شوند . لنفاتیک های  1/3  پایینی همرا با لنف ولو به غدد

 لنفاوی ایلیاک تخلیه می گردند . واژن پایانه عصبی اختصاصی ندارد ولی گاهی پایانه های عصبی آزاد در پاپیلا ها یافت می شو ند .  

 شکل الف - شماره 1

  گردن رحم ( cervix )

  سرویکس، دوکی شکل است و در انتهاها منفذی کوچک به نام سوراخ داخلی و سوراخ خارجی دارد. بخش اختصاص یافته تنگی از رحم است

 به انتهای بالایی واژن وصل است وزیر ایسم قرار دارد . به شکل مخروطی یا استوانه ای است که روی دیو اره جلویی واژن بیرون زدگی دارد .

 تقریبا نیمی از طول آن قابل دیدن است و مابقی آن پشت  بالای واژن دیده نمی شود . کانالی پرپیچ و خم و دارای شیارهای عمیق و سلول های

 فراوان است . این   سلول ها مواد غلیظی ترشح می کنند که بلافاصله پس از باروری تخمک مجرا ی گردن رحم را مانند توپی پر کرده، در سراسر

 بارداری از جنین حمایت می کنند . در هنگام آغاز زایمان نیز توپ موکوسی ،  از مجرا خارج می شود که گاهی نمای خونی دارد و به آن  show 

(نشانه آغاز زایمان) می گویند . به سرویکس دهانه رحم یا گردن رحم (گردن زهدان ) نیز گفته می شود. در بالغینی که تا کنون زایمان نکرده اند ،

 درازای آن به 3 - 2/5 سانتی متر می رسد . سرویکس با یک زاویه از طریق دیوار جلویی واژن وارد آن می شود و در اغلب زنان در تماس با دیواره

 خلفی قرار می گیرد. سرخرگ رحمی از طریق رباط های کاردینال خون رسانی به سرو یکس را به عهده دارد . مسیر تخلیه وریدی ، تابع  دستگاه

 سرخرگی است . لنفاتیک های سرویکس به گره های لنفاوی هیپو گاستریک ، او بتراتور و ایلیاک خارجی، دیواره خلفی مثانه و پره ساکرال

 تخلیه می شوند . عصب گیری سرویکس از شبکه های عصبی هیپو گاستریک فوقانی، میانی  پایینی است که عمدتا محدود به اندو سرویکس

 نواحی عمیق تر اگزو سرویکس می باشد .  شکل الف - شماره 2

    رحم یا زهدان اندام اساسی باروری در انسان ها است . رحم محیط مناسبی را برای حمایت و نگه داری خودکار و پشتیبانی غذایی و نیز

 برداشتن مواد دفعی زائد جنینی را در مراحل رشد یعنی رویانی ( از هفته اول تا هشت ) و دوران جنینی ( از هفته 9 تا زایمان ) عهده دار است .

 هنگامی که بارداری رخ می دهد ، رحم عضوی عضلانی و قابل اتساع می شود که همین تغییر، فضایی مناسب و کافی را برای رشد جنین

 فراهم می کند. افزون بر آن انقباضات عضلات دیواره رحم برای بیرون راندن  جنین هنگام زایمان ، مهم هستند . رباط های آویزان کننده در

 نگهداری و حفظ وضعیت ( پوزیشن ) رحم و محدودیت حرکتی آن نقش مهمی دارند . در محل مفاصل لگن ، لیگامان یا رباط ها قرار دارند که

 هورمون های بارداری روی آن ها اثر می گذارند .  نقش اساسی آن پذیرفتن تخمک است که به تخم تبدیل و در مخاط رحم  کاشته می شود و

 نیز  توزیع مواد تغذیه ای از طریق رگ های خونی که اختصاصا برای این کار توسعه یافته اند. تخمک بارور شده به رویان تبدیل شده ، رویان به

 جنین تکامل می یابد و بارداری به زایمان منتهی می شود . اگر تخم در دیو اره رحم جای نگیرد . برای خانم خونریزی عادت ماهانه پیش می آید و

 تخم دفع می شود .

     آناتومی رحم ( Womb , Matrix  )

   عضوی عضلانی، تو خالی است و در لگن حقیقی(حفره لگن ) میان مثانه و رکتوم قرار دارد. رحم بافتی عضلانی و گلابی شکل است . بخش

 بالایی جسم رحم   فوندوس نام دارد و با دو زایده طرفی (کرنه آ) مشخص می شد که لوله های رحمی ( فالوپ ) در این منطقه وارد فونـدوس

 رحم  می شـوند . از دو تا هشت سالگی طول رحم همیشه کمتر از35 میلی متر ( 5/3 سانتی متر  ) است . در رحم غیر باردار وزن آن بین 50 تا

 70 گرم است . بزرگ شدن این ابعاد هنگام اولین نشانه های بلوغ ظاهر می شود . در دوران بارداری رحم به بزرگ ترین اندازه اش می رسد .

 جسم رحم 2/3 کل رحم را تشکیل می دهد . در زمان یائسگی (منـو پـوز ) رحم کوچک می شود به جز مواردی که در آن خانم ها از درمان

 جایگزینی هورمونی استفاده کنند که در این صورت اندازه ی رحم در برخی موارد کمتر از رحم در دوران بلوغ است.

اندازه های متوسط رحم در دوره های مختلف عمر

   دیواره جسم رحم از سه لایه ی سروزی ، عضلانی و مخاطی درست شده است . لایه سروزی توسط مخاط پوشاننده ی رحم ، به جز بالای

 مثانه و محل لبه های خارجی که صفاق جهت تشکیل لیگامان پهن  منحرف می گردد، تشکیل می شود . میومتر از سه لایه کاملا مشخص از

 رشته های عضلانی صاف ، تشکیل می شود.

  اندومتر داخلی داخلی ترین  بخش رحم یا لایه مخاطی است که از اپیتلیوم سطحی، غدد ونسج مزانشیمی بین غددی متشکل است  سطح

  داخل رحم را می پوشاند. شریان های رحمی و تخمدانی خون رسانی به رحم را انجام می دهند. وریدهای رحمی به ورید های هیپوگاستریک

 و او بتراتور تخلیه می شو ند . لنف رحم نیز به گره های لنفاوی کمر ، اوبتراتور ، ایلیاک ، هیپوگاستریک و ساکرال می ریزد .  رشته های حرکتی

 گره های بالایی سمپاتیک سینه ای ، رشته های حسی آوران احشایی شبکه های هیپوگاستریک و آئورتی و گانگلیون های سمپاتیک یازدهم

 و دوازدهم  زنجیره پارا سمپاتیکی ساکرال قسمت عمده عصب رسانی رحم  سرویکس را به عهده دارند . شکل الف - شماره 3

 لوله های رحم    (  fallopian tubes  )

   لوله های فالوپ یا تخم بر نیز نامیده می شود . یک جفت مجرای عضلانی هستند که در طرفین رحم و از گوشه های آن مانند شاخه هایی از

 درخت جدا شده به تخمدان ها کشیده شده اند . طول 14 - 8 سانتی متر دارند در بخش داخلی لوله ها مژک های فراوانی وجود دارند . که

 حرکت آن ها به سمت حفره رحمی است . افزون بر مژک ها حرکات دودی شکل مژه ها نیز در انتقال تخمک خارج شده از تخمدان به سمت

 رحم، نقش دارند . از سه قسمت انتراستیسیال ، ایسم و آمپولر و انفاندیبولوم  تشکیل شده اند .بخش انتراستیسیال در داخل دیواره عضلانی

 رحم در جهت بالا و خارج به بخش باریکی از لوله  که به رحم می پیوندد و ایسم نامیده می شود، تبدیل می شود . آمپولر بخش پهن تر لوله و

 انفاندیبولوم  ، انتهای فیمبریه لوله است که به حفره شکمی باز می شود و در این ناحیه فیمبریا اواریکا که طولش از سایر فیمبریا ها بیشتر

 است ، تشکیل یک ناودان سطحی را می دهد که به نزدیکی تخمدان می رسد . فولیکول رسیده دیواره را پاره کرده به تخمک تبدیل می شود که

 تخمک از راه لوله رحم به داخل حفره رحمی منتقل می شود . در این سفر به سمت رحم ، حرکت مژک های داخلی لوله ها تخمک را در

 مسیرلوله ها به حرکت در می آورد . این مسیر ممکن است ساعت ها یا یا چند روز طول بکشد . اگر تخم در لوله های فالوپ بارور شود ، معمول

ا وقتی به رحم برسد در مخاط آن جایگزین می شود . و این مساله یعنی نشانه شروع بارداری .

   آناتومی : خون گیری سرخرگی لوله ها از شریان های تخمدانی  رحمی و تخلیه وریدی از طریق شاخه های سیاهرگی تخمدانی و رحمی

 است . لنف لوله ها در طرف راست در ناحیه  سیاهرگ کلیوی و سیاهرگ اجوف پایینی به گره های لنفاوی کمر یا پارا آئورتیک و در طرف چپ در

 بین سیاهرگ تخمدانی و سیاهرگ کلیوی به داخل گره های لنفاوی موجود ، تخلیه می شود . در لوله های رحمی (فالوپ) هر دو نوع رشته

 عصبی سمپاتیک و پارا سمپاتیک یافت می شوند .   شکل الف - شماره 4

 تخم دان ها   ( ovaries )

 یک جفت عضو بادامی شکل و کوچک هستند .کار اصلی آن ها نمو و آزاد کردن تخمک و ساختن و ترشح هورمونهای استروییدی است . فرایندی

 که در آن تخمک آزاد می شود ، تمک گذاری نام دارد. سرعت  اثردهی تخمک گذاری دوره ای است و مستقیما به طول مدت چرخه عادت ماهانه

 بستگی دارد .

  آناتومی :طول تخمدان ها در طی سالهای باروری ( از اولین عادت ماهانه تا یائسگی )  5 - 2/5 سانتی متر ، عرض آن ها 3 - 1/5 سانتی متر ،

 ضخامت 1/5 - 0/6 سانتی متر و حجم 57 سانتی متر مکعب دارند . پس از یائسگی اندازه تخمدان ها به طور چشم  گیری کاهش می یابد.

 سرخرگ های تخمدانی و شاخه هایی از سرخرگ رحمی خون رسانی به آن ها را انجام  می دهند. سیاهرگ تخمدانی راست به سیاهرگ

 اجوف پایینی و سیاهرگ تخمدانی چپ به سیاهرگ کلیوی چپ می ریزد . اعصاب تخمدان از شاخه های شبکه های سمپاتیکی کلیوی و آئورتی

 و نیز گانگلیون های سلیاک و  مزانتریک منشا می گیرند .   شکل الف - شماره 5

   مونس پوبیس

    یا مونـس ونریـس  از یک تجمع چربی زیر جلدی در یک لایه مدور در روی سمفیـز پوبیـس ( برجستگی عانـه) تشکیـل می شود . این لایه چربی

 پس از بلوغ با موهای مجعد پوشیده می شود  ( escutcheon ) . گسترش موها شکلی سه گوش دارد . قاعده سه گوش ، لبه بالایی سمفیـز

 پوبیـس است و مقداری مو در پایین روی سطح بیرونی لابیای بـزرگ دیده می شود .

 لب های بزرگ ( labia majora  )

  دو چین گرد ، از بافت چربی یا مخاطی و پوشیده از مو هستند . از برجستگی عانه (سمفیز پوبیس ) به سمت پایین و  عقب کشیده شدند و

 روی لب های کوچک قرار می گیرند . در سنین پیری اغلب شروع به چروک خوردن می کنند . طول لبیا به طور متوسط 7 تا 8 سانتی متر ، پهنای

 آن 2 تا 3 سانتی متر و ضخامت آن 1 تا 1/5 سانتی متر است . خون رسانی را سرخرگ پودندال داخلی و شاخه کوچکی از سرخرگ آبتـوراتـور

(سدادی) انجام می دهد . سیـاهـرگ ها نیز نسبتا مسیر یکسانی را دنبال می کنند . اما این رگ ها با شبکه مثانه ای - واژنی ( وزیـکـو واژیـنـال)

 و سیاهرگ های هـمـورویـیـدی پایینی نیز ارتباط دارند .

 لب های کوچک (  labia minora  )

  با کنار زدن لب های بزرگ، دو چین صاف قرمز رنگ موسوم به لبیای کوچک مشاهده می شود . پوست آن دارای پیگمان( رنگدانه )  رگ های

 خونی ، فولیکول های چربی فراوان ، تعدادی غدد عرق ولی فاقد فلیکول های مو می باشد . داخل چین های لب های کوچک از بافت همبندی

 ودارای رگ های فراوان و رشته های عضلانی صاف است که پایانه های عصبی مختلفی مسئول حس آن هستند . لب های کوچک در قدام به دو

 لایه تقسیم می گردند که از اتصال اجزا لایه پایین با هم فرنولوم کلیتوریس  ( frenulum of clitoris ) و از اتصال اجزا لایه فوقانی دو طرف با هم

 پرپوس کلیتوریس (  prepuce  ) تشکیل می شود . در خلف از به هم چسبیدن لب های کوچک ، فورشت ( fourchet)  شکل می گیرد.

 منبع خونی لب های کوچک ، از رگ های لبیا ل  و شاخه ای از شریان پودندال داخلی است. عصب گیری آن مشابه شیوه ی عصب گیری لب

 های بزرگ می باشد .

کلیتوریس   ( clitoris )

  کلیتوریس معادل آلت در مردان  (penis) است . عضوی کوچک ، استوانه ای و قابل نعوظ ( erection  ) در انتهای بالایی ولو است. ریشه های آن

 حدود 3 - 2 سانتی متر طول دارندکه در حالت نعوظ به 5 -  4/5سانتی متر می رسد . بر خلاف آلت مردانه ، فاقد جسم اسفنجی است و به آن

 اندازه دارای بافت قابل نعوظ نمی باشد . کارکرد کلیتوریس ، یک مرکز عصبی در فعالیت جنسی است . سرخرگ های آن از سرخرگ پودندال

 داخلی است .

  وستیبول (vestibul)

  دهلیز ( وستیبول ) ، ناحیه ای بادامی شکل است و از طرفین با با لب های کوچک ، از بالا با کلیتوریس و در پایین به فورشت محدود می شود.

  پیشابراه ، واژن و مجاری غدد اکرین، غدد وستـیـبـولـر کوچک که موکوس ترشح می کنند و غدد وستـیـبـولـر بزرگ یعنی غدد بارتولـن و اسـکـن ،

  به داخـل وستـیـبـول باز می شوند .

   غدد و مجاری بارتولن  ( Bartholin's   glands )

    غدد بارتولن همتای غدد بولبواورترال در مردان هستند که بویژه در هنگام تحریک جنسی ، موکوس ترشح می کنند. این غدد که در هردو طرف

 مدخل واژن و در موقعیت دیستال نسبت به هایمن ( پرده بکارت ) قرار دارند . تنها در خانم های بسیار لاغر و یا در صورت بزرگ شدن در اثر التهاب

یا تومور، قابل لمس هستند  از نظر میکروسکوپی غدد حالت خوشه ای مانند دارند که آلوئول ها با اپیتلیوم استوانه ای بلند و مجاری با اپیتلیوم

ترانزیشنال و نیز محل منفذ به صورت یک فرورفتگی کوچک از اپیتلیوم  سنگفرشی مطبق پوشیده می شود .

     غدد و مجاری اسکن (skene`sglands)

  غدد اسکن منفذهای این غدد کوچک و عموما به صورت کریپت هایی در موقعیت جانبی  خلفی نسبت به مئاتوس پیشابراه هستند . غدد مذکور

 همتای تکامل نیافته غدد پروستات هستند که به طور شایع توسط ارگانیسم های درگیر کننده بخش تحتانی دستگاه تناسلی (مانند گنوکوک)

 دچار عفونت می شوند .

      پیاز های دهلیزی  (vestibular bulbs)

 پیاز های دهلیزی ( بولب های وستیبولار ) متناسب با جسم اسفنجی مردانه هستند که از توده های ناقصی از بافت قابل نعوذ در هر طرف

 مدخل   واژن ، با طول 4 - 3 سانتی متر ، پهنای 2 - 1 سانتی متر و ضخامت 1 - 0/5 سانتی متردر مجاورت نزدیک با شاخ ایسکیو پو بیک

 قرار گرفته تا حدودی توسط عضلات منقبض کننده واژن و ایسکیو کاورنو پوشیده می شوند .

 دهانه واژن (orifice) و پرده بکارت

 پرده بکارت (هایمن ) یک چین غشایی نا منظم با ضخامت متغیر (با قطری به اندازه ته سنجاق تا نوک یک انگشت) است که مدخل وازن را به طور

 نسبی می پوشاند. خون عادت ماهانه از سوراخ پرده خارج می شود که هلالی یا حلقوی شکل بوده و قطر آن نیز متغیر است. در مواردی پرده

 فاقد سوراخ است. این پرده ازکف پیشابراه تا حفره ناوی شکل امتداد می یابد و ممکن است از نوع کامل ( imperforated ) ، ناکامل یا غربالی

 شکل ( cribriform )  و .. باشد و یا در مواردی اصلا وجود نداشته باشد . هایمن ممکن است در اثر معاینه، تروما، جراحی و یا نزدیکی ( مقاربت )

 دچار پارگی شود. معمولا بقایای نامنظمی از  آن به جای می مانند که یک چین گوشتی شکل(کارنکول) را پیرامون مدخل واژن بوجود می آورند

 ( carunculae multiformes) . دهانه یا مدخل واژن در پایین مجرای ادرار قرار دارد و توسط پرده پوشیده است .

شکل امتداد م میان دوراه (پرینه) : فاصله بین ناحیه تناسلی و و مقعد ( آنوس)  پرینه نامیده می شود .

اطلاعات این تارنما صرفا برای اهداف آموزشی است و جنبه تشخیصی و درمانی ندارد. در صورت نیاز، برای دریافت اطلاعات تخصصی ، تشخیصی و درمانی با گروه مامایی مشاور خودتان تماس بگیرید . بکارگیری مطالب تارنما با ذکر  نام تارنما بلا مانع است زیرا زکات دانش، نشر آن است. 

                                                                                                                                      ن . شیرآقایی